عابس
ابن ابی شبیب شاکری
چهارشنبه هجدهم بهمن 1385
تكنولوژي ارتباطات و نقش آن در پژوهش (2)
[21 Aug 2006] [ فيروزه حاجي علي اكبري، عليرضا قلمچي]
آنچه از وضعيت موجود در درك مفاهيم اجرايي فناوري ارتباطات و اطلاعات احساس ميشود مباني تغييرات و دگرگونيهايي است كه در سطح جهاني در فناوري مزبور به وقوع پيوسته، به نحوي كه به چالش محيطي و تغييرات، منجر شده است. اين كه روز به روز پژوهش و يادگيريها برحسب سيستمهاي ارتباطي نوين شكل ميگيرد موضوعي غير قابل انكار است.
پس در جهان امروز كه به مرور از سواد اطلاعاتي و عوالم ديجيتالي
سخن ميرود، طبيعي است كه انديشه ي نويني در تفكر پژوهشگران كشور رسوخ يابد كه به اين قرار است: « آيا استفاده از فناوري ارتباطات و اطلاعات در پژوهش لازم است يا نه؟»
استفاده از فناوري ارتباطات ارزش افزوده اي را ايجاد ميكند كه ناشي از دانش و آفرينشها و پژوهشهاي فكري است و در اثر اين ارزش افزوده ي خلق شده، كشور در قلمروهاي گوناگون اقتصادي، سياسي و فرهنگي به بيرون از مرزهاي جغرافيايي سوق داده ميشوند. مقوله ارزش افزايي نيازمند بازخواني و تأكيد بر تربيت نيروي انساني در حوزه ارتباطات و اطلاعات است. نيروي انساني كه با پژوهش خود توسعه و كاربري اين فناوري را بسط ميدهد.
پژوهش پيش نياز توسعه (1)
پژوهش پديده اي راهبردي است و متناسب با شأن خودش بايد با آن برخورد شود. پژوهش براي دستيابي به مباني علمي، گسترش مرزهاي دانش و افزايش درك بشري از پديدههاي هستي و مباني آن است كه در قالب تحقيقات بنيادي از آن ياد ميشود. اما اگر اين يافتهها جهت دار شوند و در راستاي رفــع نيازها از آن بهره گــرفته شود، تحقيـقات ماهيت «كاربردي» پيدا ميكنند. وقتي يافتههاي يك پژوهش به افزايش خواهي يك پديده ميپردازند تحقيقات، «توسعه اي» ميشوند. پژوهش داراي دو محيط داخلي و خارجي است. در محيط داخلي پژوهش، پنج بعد اقتصادي، سياسي، نظامي، فرهنگي و اجتماعي وجود دارد و بعد خارجي نيز به همين گونه است. اثبات اين مطلب نشان ميدهد كه پژوهش يك پديده ي استراتژيك است.
مقولههاي اقتصادي از قبيل اعتبارهاي پژوهشي، بناي مراكز تحقيقاتي، تجهيزات و منابع انساني از مؤلفههاي اقتصادي در محيط داخلي پژوهش هستند. اثربخشي پژوهش بر اقتصاد ملي هم مطرح است و ما در محيط خارجي، مقولههايي مانند اثربخشي يافتهها و اثر اجراي يافتههاي پژوهشي بر توليد ملي را شاهد هستيم. در بعد اجتماعي، پژوهشگران، واحدهاي پژوهشي، انجمنهاي علمي، مجلهها و مديريت با نحوه ي برقراري ارتباط بين اجزاء، محيط داخلي پژوهش را تشكيل ميدهند. از نظر فرهنگي، ما مؤلفههايي در درون پژوهش داريم، مانند اولويتهاي پژوهشي، تحقيقات بنيادي - كاربردي، توسعه اي، نحوه ي تصويب پروژهها و... همه اينها بر اثر دانشهاي موجود دگرگون ميشود، فناوري ارتباطات و اطلاعات انقلابي است كه بر تمام اين ابعاد اثر ميگذارد و ميتواند براي ما هم فرصت باشد هم تهديد. فرصت اين كه با بهره گيري از اين فناوري، فاصله پژوهشي خود را با ساير كشورها كمتر نمائيم و تهديد اين كه اگر زودتر نجنبيم از گردونه ي علم و دانش و توسعه دور خواهيم شد. رشد بسيار سريع ارتباطات در نيمه ي قرن بيستم، تقاضاي روزافزون براي دستيابي به دانش و شناخت بيشتر مراحل و اثرات ارتباطات را منجر شده است و تعداد زيادي از محققان پا به عرصه ي وجود گذارده اند كه چه بسا با استفاده از اين فناوري ارتباطات ميتوانند راههاي طولاني جستجو را كوتاه تر نمايند.
بسياري از طرحهاي تحقيقاتي اجرا ميشوند بي آنكه نتيجه اي ببار آورند، زيرا چيزي جزء تكرار آنچه دانشمندان ديگر قبلاً كرده اند نيست، فقط مصالح و منابع فكري بسياري ضايع شده است. علت آن نبود ارتباط مؤثر است كه اين مشكل را فناوري ارتباطات ميتواند حل نمايد.(1)
طرحهاي راهبردي گسترش كاربرد فناوري ارتباطات و اطلاعات در پژوهش و توسعه ي مهارت ديجيتالي
گسترش فناوري ارتباطات و اطلاعات از جمله عواملي است كه در تعاريف مختلف جهاني شدن نيز مطرح گرديده است. تأكيد بر افزايش بي سابقه ارتباطات و برخوردهاي اقتصادي به اجتماعي و فرهنگي، ويژگي اكثر تعاريف جهاني شدن است. تقريباً در همه ي آثار مربوط به جهاني شدن، حجم بسيار زياد ارتباطات درسطوح و عرصههاي مختلف جهاني، ويژگي فرآيند مورد نظر عنوان شده است2، تا جائيكه ظهور صنعت ارتباطات و رسانههاي ارتباط جمعي از بسياري جهات منشاء ظهور جهاني شدن به معناي امروزين آن شده است(3). حال اين مقوله جهاني ميتواند به عنوان يك طرح راهبردي بهطور مؤثر در پژوهش نقش ايفاء كند، اما براي اين امر نياز به زمينه سازي در امر توسعه ي مهارتها دارد. در اين خصوص طرحهاي عملياتي ذيل جهت پربار شدن امر پژوهش پيشنهاد ميگردد:
الف. ايجاد زيرساخت و توسعهي شبكههاي مجازي محلي: كه ساختار خرد آن عبارت است از: تهيه سخت افزارهاي زير ساخت و توسعه ي شبكه ي مجــازي محلي، خريـــد نرم افــزار و راه انــدازي و نصب سرورهاي شبكــه، اجراي طــرح آزمايشي پژوهشكدههاي الكترونيكي.
ب. مديريت شبكه: ساختار خرد آن عبارت است از: تهيه نرم افزارهاي مديريتي جهت مديريت شبكه و كنترل خطوط.
ج. امنيت شبكه: ساختار خرد آن منوط به اجراي طرح مطالعاتي و تأييد نهايي آن ارزيابي شده كه بر اين قرار است: تجهيزات امنيت شبكه در مركز و مراكز استانها و آموزش نيروي انساني و پياده سازي سيستم امنيت شبكه در سطح مراكز مناطق و پژوهشكدهها.
د. مقررات: ساختار خرد آن مبتني بر مطالعه و بازنگري قوانين موجود و ارائه راهكار تدوين اساسنامه شبكههاي پژوهشي.
هـ. محتوا: ساختار خرد آن مشتمل بر توسعه ي شبكههاي پژوهشي پايگاه اطلاعاتي فرهنگي، علمي، آموزشي و پژوهشي استاني، منطقه اي و قرار دادن آن در دسترس كاربران.
و. آموزش كاربرد كامپيوتر: كه نيازمند نيازسنجي پژوهشي و آزمونهاي مهارتي ميباشد.
ز. آموزش توليد محتواي الكترونيكي: ساختار خرد آن مشتمل بر تربيت كارشناسان ارشد در استفاده از كامپيوتر در امور پژوهشي است.(1)
پيشنهادها و نتيجهگيري
1. اهميّت پژوهش و منزلت پژوهشگر در ادبيات ديني و ملي ما آشكارتر از آن است كه نياز به توضيح و تأكيد داشته باشد. تعقل، تدبر و تحقيق از واژههايي است كه به دفعات فراوان در قرآن كريم به كار رفته و روايات مربوط به آن، ابواب پرشماري از كتابهاي روايي را به خود اختصاص داده است. افزون بر اين، پژوهش از جديدترين نيازهاي امروز كشور ماست، نيازي كه دلدادگان به اقتدار و پيشرفت جمهوري اسلامي و اعتلاي آن در سطح جهان نمي توانند و نبايد نسبت به آن بي تفاوت باقي بمانند. اين نياز ناشي از قراردادن «توسعه» به عنوان محور همه ي برنامهها و اقدامها است. پيش شرط توسعه در همه ابعاد و به هر معنايي، شناخت جامع و دقيق وضعيت موجود و موقعيت آرماني و نيز گزينش مطمئن ترين و سريع ترين راه گذار به سوي آن است و طبيعي است كه چنين شناختي جز با پژوهش به معناي درست آن حاصل نخواهد شد. توسعه در گام نخست به تحقيقات سازمان يافته و عميقي نيازمند است كه بستر مناسب براي آن را فراهم كند و در گام بعدي توسعه ي تحقيقات كاربــردي نياز به بهرهمندي از تكنولــوژيهاي روز دارد كه فنــاوري ارتباطات و اطلاعات ميتواند ابزار لازم را هماهنگ با جهاني شدن براي اين امر فراهم آورد.
2. براي انجام چنين پژوهشهايي بدون ترديد سازمان و امكانات زيادي لازم است. كمبود بودجه در اين زمينه نيز مانند ساير زمينهها، به دليل شرايط خاص جامعه انكارناپذير است، اما مهمتر از افزايش بودجه بازنگري در مديريت پژوهشي كشور و ارتقاء منزلت اجتماعي محققان است. در بخش اول بايد پذيرفت كه همين منابع موجود نيز به شيوه ي بهينه هزينه نمي شود. براي مثال، با توجه به ضعف بنيه مالي كشور و كثرت ضرورتها؛ تناسب موضوعات و محورهاي انتخابي براي پژوهش با اولويتهاي برنامه ي توسعه، اجتناب ناپذير است. عدم رعايت اين تناسب و نيز موازي كاري در مراكز دانشگاهي و تحقيقاتي موجب اتلاف بخشي از آن منابع شده و خواهد شد. در اين خصوص، ضعف ارتباطات و اطلاع رساني پژوهشي تأثير عمده اي دارد كه پيش بيني سازوكاري روان براي آگاهي محققان از كارهاي انجام شده يا در دست اقدام ديگر اشخاص حقيقي و حقوقي ميتواند آن را برطرف كند. در بخش دوم يعني ارتقاء منزلت اجتماعي پژوهشگران نيز بايستنيها فراوان است كه سنت حسنه ي چند سال اخير در انتخاب و معرفي پژوهشهاي برگزيده ي سال از جمله ابتدايي ترين شيوههاي وصول به آن است و البته در اين باره بانيان اين اقدام مفيد شايسته ي تقدير و سپاس مضاعفند.
3. از ديگر نيازهاي عرصه ي تحقيقات در كشور ما، پرهيز از صورت گرايي است. مقصود از اين گفته قطعاً نفي ضرورت پرداختن به تكنولوژي پژوهشي و آيين تحقيق و تدوين نيست. آنچه آفت هر پژوهش است گرفتار آمدن در بند ظواهر و فراموش كردن هدف است. متأسفانه در برخي مراكز پژوهشي بهانه اي است براي داد و ستدهاي غير علمي. سايه افكندنهاي تمايلات سياسي و اجتماعي بر ارزش كار محققان براي رسيدن به نتايج از پيش مشخص شده، پژوهش را از درون تهي ميكند كه اين مسأله ميبايست سرلوحه ي تدابير و تصميمات مسؤولان پژوهشي كشور قرار گيرد.(1)
4. كاربردي كردن پژوهشها را نيز نبايد از ياد برد؛ پژوهشي مفيد و كارآمدتر است كه راهكارهاي لازم براي دست يافتن به نتايج خود را پيشنهاد دهد. به عبارت ديگر تحقيقي كه سازوكار تحقــق يافتههاي خود را نيابد، نمي تواند علمي و داراي معيارهاي شناخته شده ي پژوهشي باشد. از سوي ديگر دستيابي به نتيجههاي درست، مشروط به دسترسي به دادهها و اطلاعات و ارتباطات درست است و به اين دو دليل همكاري تنگاتنگ مراكز اجرايي و محققان ICT اجتناب ناپذير است. ارتباط دستگاههاي اجرايي با مراكز دانشگاهي كشور از يك سو ميتواند به نزديك شدن پژوهش به واقعيت كمك كند و از سوي ديگر، نتايج آن را در صحنه ي عمل تحقق بخشد، چيزي كه محقق بدون آن قانع و راضي نخواهد بود.
5. آنچه از تبلور فناوري ارتباطات و اطلاعات در نظام پژوهشي كشور عيان ميشود، اهميّتي است كه صاحب منصبان اين نظام به زمينههاي فناوري ارتباطي و اطـلاعاتي در بنيادهاي آن حــاصل كرده اند. اين اهميّت در وجه مادي و فيزيكي به تجهيز كلي در مرور زمان منتهي خواهد شد، هرچند روند كندي دارد. اما نمي توان آن را با توجه به سرعت و شتاب فراگير تكنولوژي در دنياي معاصر ناديده گرفت.(2)
6. گسترش سواد ديجيتالي و اشاعهي فرهنگ و زبان ملي در محيط ديجيتال به منظور ايجاد نگرش نوين در روند يادگيري و پژوهش.
7. دسترسي سريع و ارزان تر به ارتباطات كه بنياد صرفه جويي اقتصادي است.
8. تقويت همكاري مشترك بين دولت، صنعت و دانشگاه به عنوان مراكز پژوهشي و مراكز خصوصي پژوهشي.
9. پيش قدم شدن دستگاههاي دولتي در بكارگيري فناوري اطلاعات و ارتباطات و تشويق ساير بخشها به حركت در جهت استفاده از اين فناوري در امر پژوهشي، دولتي كه با بهره گيري از قدرت اطلاعات و ارتباطات با جامعه ي اطلاعاتي همخوان باشد، ميتواند براي مردم فرصتهاي جديـدي را فــراهم آورد و ميتواند جامعه را دچار تحول و دگرگوني كند.
10. آموزش به جوانان در چگونگي استفاده از تكنولوژي ارتباطات و اطلاعات كه در بسياري از كشورها نيز انجام شده است و آموزش مربيان در جهت انجام پژوهشهاي كاربردي و استفاده از تكنولوژي فوق براي كاهش شكاف بين كشور ما و كشورهاي پيشرفته كه توانسته اند در اين مقطع حساس بهطور بهينه از اين تكنولوژي در جهت رشد و شكوفايي استفاده كنند.
11. استراتژيها و برنامههاي مشخص، اين امر نيازمند تربيت مديراني آگاه در كنار برنامه ريزي صحيح و گسترده براي استفاده از پتانسيلهاي فكري و به روز رساني مديران متخصص براي جبران كمبودهاي نيروي انساني در بخش پژوهش است.
12. حمايت از بخش خصوصي و كارآفرينان، تجربه كشورهاي موفق نشان دهنده اين است كه بخش ICT خود را به بخش خصوصي واگذار كرده و پيشرفتهاي آنها در اين عرصه مرهون تلاش كارآفرينان است كه به بسيج منابع خود و حمايت از اختراعات و ابتكارات دست زده اند. از سوي ديگر اين كارآفرينان از طريق فرصتهايي اين تكنولوژي را در اختيار پژوهشگران قرار ميدهند و به سودهاي كلاني ميرسند.
13. الگو برداري از كشورهاي پيشرفته (Benchmarking)، زمان، زمان تجربه و سعي و خطا نيست، زمان آن است كه راههايي را كه ديگران طي كرده اند و هزينههايي را كه صرف كرده اند ما ديگر صرف نكنيم و از آنها استفاده ي بهينه نمائيم.
14. ايجاد زيرساختهاي آموزشي و فرهنگي، توسعه ي فــرهنگ پژوهش با استفاده از تكنــولوژيهاي ارتباطي ميتواند كمك بسيار شاياني در اين امر باشد، اكنون مشكل فرهنگي و آموزشي يكي از مشكلات اساسي ما است، محدوديتها و تنگ نظريهاي حاكم بر حوزههاي فرهنگي عمدهترين زمينه ساز اين مسأله است.
15. تعامل و همكاري با ديگر كشورهاي در حال توسعه و نهادهاي بين المللي موفق در امر پژوهش.
اميد است با استفاده از تكنولوژيهاي نوين ارتباطي بتوانيم گام مؤثري در روند پژوهشي كشور برداشته فاصله خود را روز به روز با ساير كشورهاي پيشرفته كه مبناي پژوهش خود را بر واقعيات نهاده اند كمتر نمائيم.
منابع و مأخذ
1.عبــدالحسين آذرنگ ـ سياست اطـلاع رساني و تكنـــولوژي اطلاعاتي ـ اطلاعات و ارتباطات، (تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي ـ 1370)، ص 110.
2.ارتباط شناسي، ارتباطات انساني، تأليف مهدي محسنيان راد (نشر سروش)، ص 43.
3.سالشمار رسانههاي ارتباطي، (رسانه 2 بهار 1370)، ص 65.
4.معتمدنژاد، 1356، ص 36، وسايل ارتباط جمعي (تهران ـ دانشكده علوم ارتباطات اجتماعي).
5.نشريه رسانه، سال چهارم، شماره 18، زمستان 1381، مهندس مصطفي امين منصور (دبير شوراي تحقيقات و فناوري وزارت علوم).
6.ا. اي ميخائيلوف و آر. اس. گيلياروسكي. اطلاع رساني جزء حياتي پژوهش علمي (نشريه فني مراكز مدارك علمي ـ دوره اول ـ شماره دوم 1381).
7.احمد گل محمدي 1376 ـ ص 19 ارتباطات پژوهشي.
8.علوم اطلاع رساني، دوره 19 شماره 1 و2، مباني برنامه توسعه و كاربردي فناوري ارتباطات.
9. دكتر محسن اسماعيلي، پژوهش جايگاه و بايستهها، نشريه جام جم.
10.دكتر احمد شعباني، مباني توسعه و كاربري فناوري ارتباطات و اطلاعات، علوم اطلاع رساني، دوره 19، شماره 3 ص 17
نوشته شده توسط یه بنده خدا
در 9:6 | لینک ثابت
•

